Hạt giống cây nhàu có sức nảy mầm yếu nên sơ chế xong cần khẩn trương xử lý và gieo ươm ngay, không nên bảo quản lâu.
I. Kỹ thuật gieo ươm cây Nhàu
1. Chọn cây mẹ lấy giống
a) Lấy hạt giống: Cây
đã qua tuyển chọn, độ tuổi trung niên, cây đã ra quả, hình thái thân và
tán lá đẹp, cân đối, sinh trưởng trên mức trung bình, sai quả, hạt tốt.
Không lấy giống trên những cây già, cây sinh trưởng yếu kém, cong queo,
sâu bệnh, bị chèn ép, lệch tán, cụt ngọn. Ví dụ: Thảo quả, Nhàu,…
b) Lấy hom giống: Cây
đã được tuyển chọn, trẻ hóa, tác động để tạo nhiều chồi/cành làm vật
liệu giâm hom. Các loài thiếu hạt giống, cây dễ giâm hom.
2. Thu hái giống
Thu hạt giống:
khi quả hạt có dấu hiệu chín hình thái hay chính sinh lý (vỏ, quả/hạt
đổi màu sắc, hạt chắc cứng, phôi và mầm hạt phát triển đầy đủ…), một số
quả/hạt bắt đầu phát tán (khoảng 10 – 15 %).
Thu hom giống:
+ Hom cành: nên chọn những cành bánh tẻ, chưa hóa gỗ hoàn toàn; mỗi hom
giâm có ít nhất 2 chồi nách lá. Lấy hom vào thời tiết râm mát, bảo quản
trong môi trường ẩm, thời gian bảo quản càng ngắn càng tốt, tối đa không
nên quá 24h.
+ Hom thân: nên chọn những thân không quá non, không quá già, hình thái đẹp, không cụt ngọn, lá phát triển bình thường.
+ Hom rễ, hom củ: Chọn những củ không bị sâu bệnh, không tổn thương cơ giới, có khả năng cho ra mầm…
3. Sơ chế hạt giống
- Quả khô:
Đánh đống ủ 2-3 ngày cho chín đều. Phơi dưới nắng nhẹ 2-3 ngày, thu lấy
hạt tách ra ở 2-3 nắng đầu. Hạt có dầu không phơi dưới nắng to trên nền
xi măng, hạt có cánh nhỏ làm sạch trước khi phơi.
- Quả thịt: Đánh
đống ủ 2-3 ngày cho chín đều. Sau khi ủ có thể ngâm nước một vài ngày
sau đó chà xát, đãi lấy hạt tốt rồi hong phơi cho khô ráo.
- Quả hạch: Đánh
đống ủ 5-7 ngày hoặc lâu hơn cho chín đều. Om trong nước nóng khoảng 60
– 65° (3 sôi + 2 lạnh) trong thời gian 30-40 phút rồi dùng dao tách đôi
phần thịt quả ra khỏi hạt khá dễ dàng.
4. Bảo quản hạt giống
- Bảo quản khô thông thường (khô mát):
cho hạt vào túi nilong, chum, vại, bình, lọ. Rải một lớp tro, vôi bột
lên trên, gắn kín. Đặt nơi khô ráo, thoáng mát. Thời gian bảo quản
thường dưới 1 năm.
- Bảo quản khô-lạnh: Cho hạt vào túi nilong, dán kín. Đặt trong kho lạnh hay tủ lạnh. Duy trì nhiệt độ từ 0-5°C.
- Bảo quản ấm - lạnh:
Cho hạt vào thùng sắt, gỗ, bao tải, túi nilong. Đặt trong kho lạnh hoặc
tủ lạnh và duy trì nhiệt độ từ 5 – 10°C. Tạo điều kiện thông thoáng
nhưng tránh làm khô hạt hay giảm hàm lượng nước trong hạt.
- Bảo quản ẩm tạm thời (ẩm - mát): Trộn
hạt với cát ẩm theo tỷ lệ 1 hạt/2-3 cát tính theo thể tích. Đánh thành
luống cao 15-20cm rồi phủ lên trên một lớp cát ẩm. Để nơi ẩm mát, thông
thoáng, xáo trộn định kỳ, loại bỏ những hạt mốc, thối. Khi cát khô sàng
riêng hạt, làm ẩm cát rồi lại trồn đều, đánh lống bảo quản tiếp. Độ ẩm
cát thích hợp là 20 – 25% (cát nắm không rịn nước, tự rã từ từ sau khi
buông tay). Thời gian bảo quản không quá 4 tháng, thông thường trên dưới
1 tháng.
- Không nên bảo quản: Hạt giống mất sức nảy mầm, sơ chế xong cần khẩn trương xử lý và gieo ươm ngay, không nên bảo quản lâu.
5. Xử lý hạt giống
- Chỉ cần ngâm nước lã: Hạt võ rất mỏng, dễ thấm nước, chỉ ngâm nước thường 20 – 25°C trong 1-2 giờ hoặc lâu hơn rồi đem ủ.
- Ngâm nước ấm 35 – 40°C (2 sôi + 3 lạnh) trong 6-8 giờ: Cho các loại hạt có dầu, vỏ mỏng rồi đem ủ.
- Ngâm nước nóng già 70 - 80°C (3 sôi + 2 lạnh) trong đó 4-5 giờ: cho các loại hạt lớn, vỏ dày, cứng rồi đem ủ.
- Ngâm nước sôi (95 - 100°C) trong 0,5-1 phút, sau đó ngâm vào nước ấm trong 8-10 giờ cho trương nở rồi đem ủ.
- Xử lý đặc biệt: Chặn
một phần, khía hay mài hạt đối với hạt dạng hạch, vỏ cứng, có lớp áo
keo khó thấm nước; đốt qua lửa; dùng axit rồi mang ngâm nước ấm hay nóng
và đem ủ.
- Khử trùng hạt giống:
Ngâm hạt trong dung dịch thuốc tím 0,1 % trong 1-3 giờ, rửa lại hạt
bằng nước sạch rồi đem xử lý nhiệt độ như trên. Có thể dùng Benlat,
Formon, hay PCNB… nhưng phải theo chỉ dẫn.
6. Gieo hạt
- Gieo tạo cây mầm để cấy: Gieo
hạt đã xử lý lên luống cát (hay luống đất + phân hoai) để tạo cây mầm
đủ tiêu chuẩn rồi đem cấy vào bầu hay luống đất ( tạo cây rễ trần).
Thường áp dụng cho các loài cây có hạt nhỏ, hạt giống khan hiếm, đắt.
- Gieo thẳng vào bầu:
Đem hạt đã nứt nanh gieo vào bầu ở các luống ươm, số lượng từ 1-3
hạt/bầu tùy theo đặc điểm và tình trạng hạt giống. Áp dụng cho loại hạt
lớn, nảy mầm nhanh, nứt nanh đồng loạt.
- Đặc biệt: Có thể gieo thẳng hạt đã xử lý vào hố trống mà không qua khâu gieo ươm.
- Chăm sóc luống gieo:
Che tủ: Tủ mặt luống bằng rơm rạ đã khử trùng.
Bảo vệ: Chống kiến, chuột, gia cầm hại hạt và mầm.
Tưới nước giữ ẩm thường xuyên.
Làm cỏ phá váng, tỉa dặm cây và phòng trừ sâu bệnh theo định kỳ
7. Tạo cây con
- Cây con có bầu kích thước lớn ( Đường kính 10 -12 cm, cao 15- 20cm): Áp dụng cho cây con trên /dưới 2 năm tuổi.
- Cây con có bầu kích thước trung bình (Đường kính 8- 10 cm, cao 12-15
cm): Áp dụng cho cây con trên 1 năm tuổi sinh trưởng chậm hay dưới 1 năm
tuổi sinh trưởng nhanh.
- Cây con có bầu kích thước nhỏ ( Đường kính 4-5 cm cao, 6-8 cm): Nhưng thường chỉ dùng cho Keo, Bạch Đàn.
- Có thể tạo cây rễ trần để trồng: Cây trồng dễ sống, sinh trưởng nhanh, có thể trồng bằng thân cụt (Stump).
- Có thể trồng bằng hom thân/cành cắm trực tiếp vào hố: Loài cây rất dễ ra rễ từ hom thân và cành.
8. Hỗn hợp ruột bầu (vỏ bằng túi Polyetylen)
- Đối với cây mọc nhanh:
94% đất tầng mặt +5% phân chuồng hoai + 1% supe lân. (Có thể gia tăng
thêm 5% phân chuồng hoai và giảm bớt lượng đất tương ứng).
- Đối với cây mọc chậm:
89% đất tầng mặt + 10% phân chuồng hoai + 1% supe lân. (Có thể tăng
thêm 5% phân chuồng hoai và 1% lân và giảm bớt lượng đất tương ứng).
9. Cấy cây vào bầu
- Bứng cây mầm:
Khi cây đủ tiêu chuẩn ( Dựa vào kích thước và số là, tùy theo loài) và
đã chuẩn bị xong bầu cần bứng từng cây để cấy. Tưới đẫm nước luống gieo,
dùng bay nhỏ để bứng từng cây hay cụm cây, rũ nhẹ đất cát và đem ngâm
rễ trong khay nước cho ngập phần rễ mầm. Bứng cây vừa đủ để cấy hết
trong buổi, không để cây mầm sang buổi sau.
- Kỹ thuật cấy:
Dùng que nhọn tạo một lỗ giữa bầu đủ sâu và rộng theo kích thước của bộ
rễ. Đặt phần rễ cây ngay ngắn vào giữa lỗ sao cho cổ rễ hơi thấp hơi
miệng hố rồi nhấc nhẹ lên cho rễ khỏi bị quằn. Một tay vẫn giữ cây, tay
kia dùng que cắm sâu vào bên ngoài hố rồi bẩy nhẹ vào trong để ép đất
vào rễ và gốc cây. Có thể dùng thêm các đầu ngón tay để ấn nhẹ đất quanh
gốc và xóa lấp vết hố mới tạo ra.
Chú ý: chọn thời tiết cấy râm mát và tạo độ ẩm cao cho bầu trước khi
cấy. Cần che bóng và tưới nước đủ ẩm thường xuyên sau khi cấy.
10. Kỹ thuật chăm sóc
- Che nắng:
Ngay sau khi cấy xong, dùng vật liệu che tủ đã được chuẩn bị để che cho
cây, tạo bóng râm che chắn được khoảng 70-75% ánh nắng cho tới khi cây
phục hồi. Sau đó tùy loài cây và giai đoạn phát triển, thay dần tấm che
có độ che bóng giảm xuống; thường là giảm xuống 50% rồi 30% và dỡ giàn
che, mở sáng hoàn toàn để huấn luyện cây 1-2 tháng trước khi đi trồng.
Đối với những cây ưa sáng ngay từ khi nhỏ (Thông Ngựa, Trám, Sưa, Xoan…)
có thể dùng ràng ràng (tế, guột/vọt) để cắm trực tiếp lên luống thay
thế cho giàn che.
Để chắn mưa có thể làm giàn che mài nghiêng nhằm kết hợp phủ vải nhựa
khi cần thiết. Ngoài ra cần chú ý cả việc che chắn gió hại cho cây con
trong mùa mưa bão hoặc gió Tây Nam khô nóng.
Tưới nước:
* Lượng nước và số lần tưới:
Một tháng đầu sau khi cấy, tưới mỗi ngày 1 lần, lượng nước tưới 2-3
lít/m2. Từ tháng thứ 2 sau khi cấy nước khi xuất vườn 1-2 tháng, tưới
1-2 ngày/ lần, 4-5 lít/m2. Thời tiết khô nóng nên tăng thêm số lần và
lượng nước tưới.
* Cách tưới:
Luống nền mềm tưới phun bằng thùng nước có hoa sen hay thiết bị tưới
phun mưa. Luống nền cứng hay bề ươm cây tưới thấm bằng cách dẫn hay đổ
hoặc tháo nước ngập 1/3 thành bầu, sau 8 giờ tháo hết nước thừa còn lại.
- Làm cỏ xới đất: Tùy
theo tình hình cỏ dại và đất đai mà từ 10-15 ngày hoặc 20-30 ngày
(thường là từ 2-3 tuần) làm cỏ 1 lần, kết hợp xới đất phá váng bề mặt và
cấy dặm những cây bị chết. Dùng tay nhỏ cả gốc cỏ lúc còn non rễ chưa
phát triển và dùng bay hay que nhọn xới nhẹ đất mặt kết hợp xén đào hết
gốc cỏ già, thân ngầm cỏ, nhặt sạch đưa ra khỏi luống. Kết hợp nhổ bỏ
những cây bị sâu, bệnh để đốt, tỉa bớt và tận dụng cây ở chỗ dày dặm vào
chỗ thưa hay không có cây.
- Bón phân:
Bón thúc vào lúc cây có biểu hiện thiếu dinh dưỡng: Áp dụng cho cây gieo
ươm trên luống, trong bầu đặt nền mềm và nền cứng cho cả đất luống hay
ruột bầu đã được bón đủ từ đầu.
Loại phân thường dùng là N, P, K hoặc NPK hỗn hợp.
Phương pháp bón thúc bằng cách hòa phân trong nước để tưới hoặc phun.
Liều lượng thường dùng: 0,5kg phân NPK hòa trong 370 lít nước, tưới 2-3 lít cho 1m2 mặt luống.
Cách bón: Dùng
thùng có hoa sen tưới vào lúc râm mát; Sau khi tưới phân, rửa lá bằng
cách tưới lại 2 lít nước lã cho 1m2 mặt luống; thường bón 2 -3 lần, cách
nhau ít nhất là 1 tuần.
- Đào bầu và xen rễ:
* Đối với cây con có bầu: Kết
hợp đồng thời giữa đảo bầu và xen rễ nhằm phân loại cây theo các nhóm
sinh trưởng và chất lượng, điều tiết cự ly cây, kết hợp vệ sinh luống
ươm và kích thích cây ra thêm nhiều rễ con, hạn chế rễ cọc phát triển,
đồng thời hãm cây ở giai đoạn cuối.
* Đối với cây rễ trần:
Thời gian xén rễ thích hợp khi cây được 2-3 tháng tuổi; cây 1 năm tuổi
cần xén ít nhất 2 lần và lần cuối cùng là trước khi xuất vườn 1 tháng.
- Hãm cây:
Ngừng tưới nước hoặc giảm dần số lượng và lượng nước tưới cho cây trước
khi xuất vườn 1 tháng. Ngừng tưới hay chỉ tưới phân P, K, không tưới
phân N trong 1 tháng cuối. Ngừng che nắng hoặc dỡ bớt giàn che 1-2 tháng
trước khi đem trồng.
11. Tiêu chuẩn cây con xuất vườn.
Cây con xuất vườn cần đạt các tiêu chuẩn sau:
(1)- Tuổi cây được nuôi dưỡng ở vườn đúng quy định theo từng loài cây và mục đích trồng;
(2)- Kích cỡ chiều cao, đường kính cổ rễ cân đối theo đúng quy định;
(3)- Sinh lực tốt, phát triển cân đối, khỏe mạnh, không sâu bệnh và cụt
ngọn, nhất là đối với cây lá kim, cây nảy chồi kém. Cây xuất vườn không ở
giai đoạn thay lá và đang ra lá non;
(4)- Bộ rễ không bị tổn thương, phát triển nhiều rễ phụ, không bị xây xát, ngập nát, long rễ, vỡ bầu, khô ngọn.
II. Kỹ thuật trồng và chăm sóc
1. Chọn lập địa trồng
Kiểu 1: Có
thực vật thân gỗ che phủ, đất còn tính chất đất rừng, tầng đất sâu ẩm.
Loài cây có thể trồng: Thích hợp với hầu hết các loại cây dược liệu, đặc
biệt là các loại cây có khả năng chịu bóng tuổi nhỏ.
Kiểu 2: Có
cây bụi, gỗ nhỏ che phủ, đất còn mang tính chất đất rừng, tầng đất
trung bình, hơi khô. Loài cây thích hợp: Những cây thuốc nam có thân bò,
cần phải có cây khác để bám.
Kiểu 3: Đất
có cây bụi thấp, hoặc đất trảng cỏ, tầng đất dày trung bình, hơi khô,
nghèo mùn. Đây là hiện trường trồng cây dược liệu trên diện rộng, có thể
phát triển mô hình vườn hộ, vườn gia đình.
2. Chọn phương thức trồng
Tùy yêu cầu và tình hình cụ thể để lựa chọn một trong các phương thức:
Thuần loại, hỗn giao, nông lâm kết hợp (NLKH), trồng dưới tán, hay trồng
dưới tán rừng tự nhiên, dưới tán rừng trồng.
3. Chọn mật độ trồng
- Mật độ thấp:
Dưới 1.000 cây/ha; Đây là một độ trồng chủ yếu của cây dược liệu quý
hiếm, nguồn giống khó khăn và cho thu hoạch lâu năm (Nhàu,…).
- Mật độ trung bình: 1.000 – 2.500 cây/ha; Áp dụng cho cây dược liệu thân, lá (Chóc máu,…).
- Mật độ cao: Trên
2.500 cây/ha (thậm chí trên 5.000 cây/ha như loài Củ Dòm, Sa nhân); Áp
dụng cho cây dược liệu lấy củ, rễ, thường mọc thành cụm, khóm.
4. Xử lý thực bì và làm đất
- Xử lý thực bì và đào hố cục bộ: Áp dụng cho hầu hết các trường hợp trồng cây dược liệu. Hố đào kích thước 30x30x30cm (bầu trung bình) hay 40x40x40cm (bầu lớn).
- Xử lý thực bì toàn diện và cây đất: Chỉ áp dụng cho một số trường hợp trồng cây dược liệu trên quy mô nhỏ như vườn hộ. vườn gia đình.
5. Bón lót
- Bón đầy đủ:
Phân chuồng hoai (hoặc Phân hữu cơ sinh học), NPK; nên áp dụng cho tất
cả các loài cây khi điều kiện cho phép. Lượng phân bón thông thường:
2-5kg phân chuồng hoai (hoặc 0,5kg phân hữu cơ sinh học) + 30-50g NPK
(hoặc 15g Supe lân).
6. Thời vụ trồng
- Miền Bắc: Có thể trồng 2 vụ chính - vụ Xuân tháng 2-4, vụ Thu tháng 7-9.
- Miền Trung: Vụ Thu Đông (tháng 9 đến tháng 12); vùng núi và nơi có lập địa thích hợp có thể trồng thêm vụ Xuân (từ tháng 1-3).
- Miền Nam: Trồng vào đầu mùa mưa (tháng 6 đến tháng 10).
7. Kỹ thuật trồng cây
- Trồng cây con có bầu: Trộn đều phân và đất trong hố;
đặt bầu cây ở vị trí trung tâm sao cho mặt trên bầu ngang bằng tay hơi
cao hơn so với mặt đất mép hố: Rạch và xé bỏ vỏ bầu. Đặt cây thật ngay
ngắn rồi dùng tay gạt và lén đất chặt ít nhất là ½ phần dưới bầu, dùng
cuốc cào vun đất và dùng chân dẫm đất xung quanh gần sát với thành bầu,
tiếp tục sửa thế cây và vun đất cao hơn mặt bầu độ 2-3cm. Nếu có điều
kiện có thể tưới nước ngay sau khi trồng, nếu thời tiết khô hạn hay nắng
nóng đột xuất trong thời vụ trồng cần tiếp tục tưới nước thời gian đầu
cho tới khi thời tiết thuận lợi.
- Trồng cây con rễ trần: Chọn
thời tiết trồng cây phù hợp (râm mát, mưa nhỏ, đất đủ ẩm) mới đem cây
ra trồng. Cắt bỏ bớt lá và cành bên và rễ cọc nếu dài. Trộn đất và phân
trong hố, moi một lỗ phù hợp với kích thước của bộ rễ và có phần sâu
hơn. Đặt cây ngay ngắn vào lỗ, một tay giữ cây, tay kia gạt đất và lèn
nhẹ cho đến khi đất lấp đầy miệng hố, dùng tay kéo nhẹ cây lên một chút
cho rễ duỗi thẳng và cổ rễ hơi thấp hơn mép hố, đồng thời dùng chân dẫm
chặt đất sát xung quanh gốc cây, vun đất vừa đủ so với mặt đất. Dùng rơm
ra, cỏ khô hay lá cây che phủ quanh gốc cây rồi tưới đẫm cho cây vừa
trồng. Có thể cắm thêm rào bảo vệ và chống gió lay.
8. Chăm sóc cây trồng
- Năm thứ 1:
Chăm sóc 2-3 lần. Nội dung chăm sóc: Trồng dặm lại những cây bị chết,
phát dọn thực bì cạnh tranh, làm cỏ, xới đất quanh gốc 40-45cm, vun gốc,
sửa thế cây, bón thúc, phòng chống gia súc và sâu bệnh gây hại.
- Năm thứ 2: Chăm
sóc 3-4 lần. Nội dung chăm sóc: Phát dọn thực bì, làm cỏ, xăm xới đất
quanh gốc 50-70cm, vun gốc, sửa thế cây, tạo tán, bón thúc, diệt trừ sâu
hại.
- Năm thứ 3:
Chăm sóc 3- 4 lần. Nội dung chăm sóc: Phát dọn thực bì cạnh tranh, làm
cỏ, xới đất quanh gốc 70-100cm, vun gốc, diệt trừ sâu hại.
- Các năm tiếp theo: Tiếp tục chăm sóc, nhất là sau khi thu hoạch.
9. Bảo vệ cây trồng
- Phòng chống gia súc: Cần quản lý việc chăn thả ở giai đoạn cây còn non.
- Phòng chống sâu bệnh: Cây
dược liệu trong tự nhiên rất ít khi bị dịch sâu bệnh gây hại. Một số
loài cây khi trồng có thể xuất hiện dịch bệnh, do vậy cần có biện pháp
điều tra phát hiện và tổ chức phòng trừ theo khả năng cho phép.
